Radyoterapide yapay zekâ ve milimetrik ışınlama, tümöre odaklanıyor

Yapay zekâ destekli görüntüleme, solunum hareketlerini takip eden sistemler ve milimetrik ışınlama teknikleri, kanser tedavisinde tümöre odaklanırken sağlıklı dokuların korunmasına katkı sağlıyor. Memorial Ankara Hastanesi Radyasyon Onkolojisi Bölümü’nden Prof. Dr. Müge Akmansu, radyoterapideki gelişmeleri ve tedavi sürecinde merak edilenleri anlattı.

Radyoterapinin temel amacı, tümör dokusuna gerekli dozu ulaştırırken çevredeki sağlıklı dokuları mümkün olduğunca korumaktır. Gelişmeler sayesinde tümörün konumu ve hareketi daha hassas izlenebiliyor, ışınlar hedefe milimetrik doğrulukla yönlendiriliyor.

Radyoterapi lokal bir yöntemdir; yan etkiler ışınlanan bölgeye göre değişir. Kemoterapide görülebilen saç dökülmesi veya kan değerlerinde düşme gibi etkiler, radyoterapide her hastada görülmez. Dışarıdan uygulanan radyoterapiden sonra hastanın vücudunda radyasyon kalmaz; bu nedenle hastaların yakınlarından uzak durması, ayrı odalarda kalması ya da eşyalarını ayırması gerekmez.

Sol meme kanserinde solunum ayarlı radyoterapi

Göğüs ve üst karın bölgesindeki tümörler nefes alıp verirken yer değiştirebilir, bu da hedeflemeyi zorlaştırır. Solunum ayarlı radyoterapi (Respiratory Gating), hastanın solunumunu izleyerek ışınlamanın tümörün belirlenen konumda olduğu uygun zaman aralığında yapılmasını sağlar.

Tedavi planlamasında 4 boyutlu bilgisayarlı tomografi (4D-BT) ile tümörün solunum döngüsü boyunca hareketi değerlendirilir. Tedavi sırasında özel takip sistemleri solunumu anlık izler; güvenli aralığın dışına çıkıldığında cihaz ışınlamayı otomatik olarak durdurabilir ve hasta uygun faza geldiğinde tedaviye devam edilir.

Sol meme kanserinde kullanılan Derin İnspiratuar Nefes Tutma (DIBH) tekniğinde hasta derin nefes alır, akciğerler genişler ve kalp göğüs duvarından uzaklaşır. Hastanın nefesini belirlenen seviyede tutması sırasında ışınlama yapılarak sol meme dokusu tedavi edilir ve kalbin aldığı doz azaltılır. Yöntem, uygun hastalarda uzun vadede ortaya çıkabilecek kalp kaynaklı yan etkilerin azaltılmasına katkı sağlıyor.

Prostat kanserinde radyoterapi

Radyoterapi, prostat kanserinde cerrahiye alternatif olarak uygulanabiliyor. Hastalığın evresi, tümörün risk grubu, hastanın yaşı ve genel sağlığı değerlendirilerek plan oluşturulur. Erken evrede tek başına uygulanabildiği gibi hormon tedavisi ya da diğer yöntemlerle birlikte de kullanılabilir. Cerrahi sonrasında tekrarlama riski olan bazı hastalar da radyoterapiden yararlanabilir. Modern tekniklerle prostat dokusu yüksek hassasiyetle hedeflenirken mesane ve bağırsak gibi yapıların korunması amaçlanır.

Eksternal radyoterapi: Vücut dışındaki lineer hızlandırıcı cihazından gelen ışınlar prostat bölgesine yönlendirilir. IMRT (Yoğunluk Ayarlı Radyoterapi) ve IGRT (Görüntü Eşliğinde Radyoterapi) ile ışınların hedefe hassas ulaşması sağlanır. Uygun hastalarda daha yüksek dozların daha kısa sürede verilebildiği SBRT gibi stereotaktik yöntemler de kullanılabilir.

Brakiterapi: Radyasyon kaynağı doğrudan prostat dokusunun içine yerleştirilir. Ultrason eşliğinde yapılan işlemde kalıcı veya geçici radyoaktif kaynaklar kullanılabilir. Özellikle uygun erken evre ve düşük riskli prostat kanserlerinde tedavi seçenekleri arasında yer alır.

Yan etkiler ve yapay zekâ

Radyoterapinin yan etkileri her hastada aynı görülmez. Prostat bölgesine uygulanan tedavilerde sık idrara çıkma, idrar yaparken yanma veya akış zayıflığı olabilir. Bağırsaklarda dışkılama sıklığında artış, hafif ishal ya da rektal dolgunluk hissi ortaya çıkabilir.

Yapay zekâ destekli görüntüleme ve tedavi planlama sistemleri radyasyon onkolojisinde giderek daha fazla kullanılıyor. Bu sistemler tümörün ve sağlıklı dokuların görüntüler üzerinde daha hassas belirlenmesine, tedavi planlarının oluşturulmasına ve tedavinin kişiye özel hale getirilmesine katkı sağlayabiliyor. Gelişmiş görüntüleme, solunum takibi ve yüksek hassasiyetli ışınlama teknikleri, tümörün hedeflenmesi ve çevredeki sağlıklı dokuların korunması açısından önemli olanaklar sunuyor.

Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı